Reka Gradac

Malo je reka u Srbiji sa tako interesantnim hidrografskim obeležjima svoga vodotoka, hidrogeološkim osobenostima slivnog područja i neposrednim, životnim značajem za stanovništvo u svojoj okolini, kao što je reka Gradac.

Reka Gradac, vodom najbogatija sastavnica Kolubare, usekla je generalnim pravcem jug-sever klisurasto-kanjonsku dolinu dužine 22,7 km. Od sastavaka Bukovske reke i Zabave, gde ustvari nastaje, do ušća u Kolubaru, ova reka, mereno rečnim koritom, ima dužinu oko 28 km i ukupni pad od 187 m. Glavna morfološka osobenost klisure Gradca je izrazito meandarsko vijuganje donjeg, rečnom koritu bližeg, dela doline.

Gradac je alogeni ponorski potok sa odlikama periodske sušice. Vode Gradca poniru u otvorenim pukotinama ili nanosnom materijalu u rečnom koritu. Na sektoru doline od sastavka Zabave, Klokočevca i Bukovske reke do Gračanskih vrela, dužine 14 km, Gradac presušuje u potpunosti, odnosno na kraćim i dužim deonicama, sve u zavisnosti od proticaja reke. Ovaj deo doline zato se naziva Suvaja.

Posebno interesantna su gradačka vrela, koja se javljaju u dve zone isticanja. Prvo uzvodnije izvorište naziva se Zelenci i predstavljeno je sa 7 izvora na levoj obali reke, raspoređenih na dužini od stotinak metara. Druga zona isticanja je oko 250 m nizvodnije, sa njegove desne strane. U najvećem delu godine isticanje ovog vrela, koje se zove Kolovrat, maskirano je vodom rečnog toka Gradca, odnosno vodom vrela Zelenci.

Reka je izuzetno bogata  živim svetom i podzemnim oblicima kraške erozije, zaštićena od strane grada Valjeva i Zavoda za zaštitu prirode Srbije kao predeo izuzuzetnih odlika II kategorije. Najinteresantnija i najposećenija izletišta i kupališta su Livadica, Ploče, Anatem, Kriva vrba, Šareno platno, gde Ekološko društvo „Gradac“ ima izgrađen bivak namenjen gostima, Savina vodenica poznata po prvom srpskom vampiru. Na stalnom rečnom toku dužine oko 12 km, nalazi se mnogo vodenica i ribnjaka. Kroz klisuru reke Gradac prolazi pruga Beograd- Bar, tako da se do reke može stići i putničkim vozom.

U okviru klisure nalaze se i kulturno-istorijske vrednosti, kao što su manastir Ćelije sa crkvom Sv. arhangela Mihaila i Gavrila – spomenik kulture od velikog značaja, stara elektrana u Deguriću podignuta krajem 19. veka, ostaci srednjevekovnog utvrđenja u Brangoviću, Visoka i Gradska pećina-staništa praistrijskog čoveka, pećina Vrataoca, manastirsko sklonište, skrovište i ćelija…